Yangın söndürücü çeşitleri içindeki söndürme maddesine göre ayrılır: kuru kimyevi tozlu (KKT), karbondioksitli (CO2), köpüklü, sulu veya su sisli, ıslak kimyasallı (F sınıfı) ve metal yangınlarına özel D sınıfı tozlu söndürücüler. Doğru tüp, ortamda çıkabilecek yangının sınıfına göre seçilir; bunun kesin bilgisi tüpün etiketindeki yangın sınıfı piktogramlarıdır. Genel amaçlı kullanımda ABC tozlu KKT öne çıkar, ancak elektronik cihaz odaları, mutfaklar ve metal işleme alanları ayrı bir seçim gerektirir.
Teknik kontrol: Emrah Yıldız, Metalurji ve Malzeme Mühendisi
Yangın söndürücü çeşitleri nelerdir?
Taşınabilir yangın söndürücülerin performans ve yapım şartları TS EN 3 serisinde tanımlanır. Seçimi belirleyen şey ise söndürme maddesidir. Aşağıdaki türler sahada en sık karşılaştığımız ve projelerde en çok tartışılan gruplardır.
Kuru kimyevi tozlu (KKT) söndürücüler
KKT yangın tüpü, basınç altındaki ince toz ile yanma zincirini kesen söndürücüdür. ABC tozu (çoğunlukla amonyum fosfat esaslı) katı, sıvı ve gaz yangınlarında kullanılabilir; katı yüzeyde eriyerek bir tabaka oluşturur ve yeniden tutuşmayı geciktirir. BC tozu ise sıvı ve gaz yangınları içindir, katı maddelerdeki derin yanmada etkisi sınırlıdır. KKT hızlı ve güçlü söndürür, fakat kapalı alanda görüşü kapatır ve bıraktığı kalıntı elektronik kartlarda, hassas makinelerde korozyona yol açabilir.
Karbondioksitli (CO2) söndürücüler
CO2 yangın tüpü, sıvılaştırılmış karbondioksiti gaz ve kar hâlinde boşaltır; ortamdaki oksijeni azaltarak ve bir miktar soğutarak söndürür. Kalıntı bırakmadığı için elektrik panoları, sunucu ve kontrol odaları için tercih edilir. Katı maddelerdeki korlu yangınlarda gaz dağıldıktan sonra yangın yeniden alevlenebilir, bu yüzden A sınıfı yangın için tek başına yeterli kabul edilmez.
Köpüklü söndürücüler
Su ve köpük konsantresi karışımıdır. Yanan sıvının yüzeyini örterek buhar çıkışını keser, katı maddeyi de ıslatarak soğutur. A ve B sınıfı yangınlar için uygundur; akaryakıt, boya ve solvent bulunan alanlarda iyi sonuç verir.
Sulu ve su sisli söndürücüler
Klasik sulu söndürücüler yalnızca A sınıfı yangın içindir. Su sisli söndürücüler suyu çok ince damlacıklarla püskürtür; soğutma etkisi yüksektir ve damlacıklar arasındaki boşluk nedeniyle bazı modeller elektrik iletkenliği testinden geçirilmiştir. Bu bilgi ancak etiketinde açıkça yazıyorsa geçerlidir.
Islak kimyasallı (F sınıfı) söndürücüler
Endüstriyel mutfaklardaki kızgın yağ yangınları için geliştirilmiştir. Potasyum tuzu esaslı çözelti, yağ yüzeyinde sabunlaşma yaparak bir örtü oluşturur ve yağı tutuşma sıcaklığının altına indirir. Kızgın yağa su veya sulu söndürücü sıkmak, yağın patlar gibi sıçramasına neden olur.
D sınıfı tozlu söndürücüler
Magnezyum, alüminyum tozu, titanyum, sodyum gibi yanıcı metaller için özel tozlardır. Toz metalin üstünde kabuk oluşturup havayla temasını keser. Normal ABC tozu veya su, metal yangınını büyütebilir. Talaşlı imalat, metal tozu ve hafif alaşım işleyen tesislerde bu tür söndürücüye ayrıca ihtiyaç vardır.
Hangi yangında hangi tüp kullanılır?
Yangın sınıfları TS EN 2’ye göre A (katı), B (sıvı), C (gaz), D (metal) ve F (yemeklik yağ) olarak ayrılır. Sınıfların ayrıntısını ayrı bir yazıda ele alıyoruz. Aşağıdaki tablo genel uygunluğu gösterir; son karar her zaman tüpün etiketine göre verilir.
| Söndürücü tipi | A (katı) | B (sıvı) | C (gaz) | D (metal) | F (yağ) | Gerilim altındaki ekipman |
|---|---|---|---|---|---|---|
| KKT, ABC tozu | Uygun | Uygun | Uygun | Uygun değil | Uygun değil | Etikette belirtilen gerilime kadar |
| KKT, BC tozu | Sınırlı | Uygun | Uygun | Uygun değil | Uygun değil | Etikette belirtilen gerilime kadar |
| CO2 | Sınırlı | Uygun | Uygun değil | Uygun değil | Uygun değil | Uygun |
| Köpüklü | Uygun | Uygun | Uygun değil | Uygun değil | Uygun değil | Yalnızca etikette izin varsa |
| Sulu / su sisli | Uygun | Modele göre | Uygun değil | Uygun değil | Modele göre | Yalnızca etikette izin varsa |
| Islak kimyasal | Uygun | Modele göre | Uygun değil | Uygun değil | Uygun | Uygun değil |
| D sınıfı toz | Uygun değil | Uygun değil | Uygun değil | Uygun | Uygun değil | Uygun değil |
Gaz yangınında asıl müdahale gaz akışını kesmektir. Vana kapatılmadan alev söndürülürse ortamda yanıcı gaz birikir ve daha büyük bir patlama riski doğar. Tablodaki “uygun” ifadesi bu ön şartla okunmalıdır.
Yangın tüpünün etiketi ve rengi nasıl okunur?
Tüplerin gövdesi kırmızıdır. TS EN 3 serisi, söndürme maddesini belirtmek için gövdenin küçük bir bölümünde renkli bir alan kullanılmasına izin verir; ancak bu renk kodları ülkeden ülkeye farklı uygulanır. Bu yüzden sahada renge değil etikete bakın. Etikette kontrol edilmesi gerekenler:
- Yangın sınıfı piktogramları (A, B, C, D, F) ve söndürme kapasitesi (rakam ve harften oluşan sınıf değeri; rakam büyüdükçe söndürme gücü artar).
- Söndürücü maddenin türü ve dolum miktarı (kg veya litre).
- Çalışma sıcaklığı aralığı: soğuk depolarda ve açık alanda önemlidir.
- Gerilim altındaki ekipmanda kullanım için verilen gerilim ve mesafe sınırı.
- Kullanma talimatı piktogramları, üretim yılı ve servis/dolum etiketi.
- Basınç göstergesi (manometre) olan tüplerde ibrenin yeşil bölgede olması.
Kapalı alanda CO2 tüpü neden risklidir?
CO2 oksijeni ortamdan uzaklaştırarak söndürür; aynı etki insan için de geçerlidir. Küçük, havalandırması zayıf bir odada (arşiv, küçük pano odası, asansör makine dairesi) büyük kapasiteli bir CO2 tüpünün boşaltılması, solunan havadaki oksijeni tehlikeli düzeye indirebilir ve baş dönmesi, bilinç kaybı yapabilir. Ayrıca boşalma sırasında hortum ve boru çok soğur (karbondioksit kar hâline yaklaşık eksi 78 °C’de geçer); kornayı çıplak elle tutmak soğuk yanığına yol açar.
Uygulamada şu kurallar yeterlidir: kapalı küçük hacimde CO2 kullandıktan sonra ortamı terk edin ve havalandırmadan geri girmeyin; tüpü sapından ve kornanın tutma yerinden kavrayın; sürekli insan bulunan küçük hacimlerde CO2 yerine etiketinde elektrik uygunluğu olan başka bir söndürücü düşünün. Sunucu ve arşiv odaları gibi kritik hacimler için taşınabilir tüp yerine sabit sistem çoğu zaman daha doğru çözümdür; seçenekleri gazlı söndürme sistemleri sayfamızda bulabilirsiniz.
Yönetmelik yangın tüpü için ne istiyor?
Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik, binalarda taşınabilir söndürücüyü bina tehlike sınıfına göre ister: düşük tehlikeli yerlerde her 500 m², orta ve yüksek tehlikeli yerlerde her 250 m² inşaat alanı için bir adet 6 kg KKT veya eşdeğeri söndürücü. Söndürücüye ulaşma mesafesi 25 m’yi aşmamalı, 4-12 kg arası cihazların zeminden yüksekliği yaklaşık 90 cm’yi geçmemelidir. Otopark, depo ve tesisat dairelerinde tekerlekli söndürücü de istenir.
Bakım tarafında yönetmelik yılda bir genel kontrol ve dördüncü yılın sonunda söndürücü maddenin yenilenmesini ve hidrostatik testi öngörür. İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği EK-III’te de portatif yangın söndürücülerin periyodik kontrolü “standartlarda süre belirtilmemişse 1 yıl” olarak yer alır ve TSE ISO/TS 11602-2 kriterlerine atıf yapar. Tüp sayısını ve yerini kullanım alanına göre belirlemek, yangın risk analizi çalışmasının doğal bir parçasıdır.
Sahada sık gördüğümüz hatalar
- Bilgi işlem odasında yalnızca ABC tozlu tüp bulunması; küçük bir müdahale bile cihazları kullanılamaz hâle getirebilir.
- Endüstriyel mutfakta F sınıfı söndürücü yerine yalnızca KKT veya CO2 bulunması.
- Tüplerin malzeme yığınlarının, raf ayaklarının veya kapı arkasının içinde kalması; tüp var ama ulaşılamıyor.
- Askısından indirilip yere bırakılmış, pimi ve mühür teli eksik tüpler.
- Manometresi kırmızı bölgede olduğu hâlde yerinde duran tüpler.
- Metal talaşı veya tozu bulunan atölyede D sınıfı söndürücünün hiç düşünülmemesi.
- Söndürücü türünün alandaki gerçek yangın yüküne göre değil, satın alma kolaylığına göre seçilmesi.
Sık sorulan sorular
KKT yangın tüpü nedir?
KKT, kuru kimyevi toz demektir. İçinde basınçla püskürtülen ince toz bulunan söndürücüdür. ABC tozlu olanlar katı, sıvı ve gaz yangınlarında kullanılabildiği için genel amaçlı alanlarda en yaygın tiptir.
Elektrik panosu için hangi yangın tüpü kullanılır?
Kalıntı bırakmadığı için genellikle CO2 tercih edilir. ABC tozlu KKT de etikette belirtilen gerilim sınırına kadar kullanılabilir, ancak panoda toz kalıntısı bırakır. Mümkünse önce enerji kesilmelidir.
Mutfakta hangi söndürücü olmalı?
Endüstriyel mutfaklarda kızgın yağ riski için F sınıfı (ıslak kimyasallı) söndürücü bulunmalıdır. Davlumbaz, kanal ve ocak üstü için sabit davlumbaz söndürme sistemi ayrıca değerlendirilir.
Yangın tüpü kullanımı için eğitim gerekli mi?
Tüpü doğru mesafeden ve doğru açıyla kullanmak, uygulamalı olarak öğrenildiğinde çok daha güvenlidir. Doğru kullanım adımlarını ayrı bir yazıda ele alacağız.
Tesisinizde hangi alana hangi söndürücünün, kaç adet ve nereye konacağını netleştirmek isterseniz yangın danışmanlığı kapsamında alan bazlı bir değerlendirme yapabiliriz. Söndürücülerin periyodik kontrolünde ise TS EN ISO/IEC 17020 akreditasyonlu çözüm ortaklarımızla destek oluyoruz.
